ما در برابر تغییر!
کامیار پهلوان*
اخیرا یکی از جوایز نوآوری انجمن بین‌المللی آب به پژوهشی درباره برنامه‌ریزی تطبیقی زیرساخت‌های آب تعلق گرفت. این خبر بهانه‌ای برای پرداختن به موضوعی است که در توسعه زیرساخت‌ها اهمیت دارد؛ تاسیسات آب برای افق‌های زمانی بلندمدت طراحی می‌شوند؛ درحالی‌که جمعیت، تقاضا و شرایط تامین آب پیوسته تغییر می‌کند. اجرای طرح نیز گاه چنان طول می‌کشد که هنگام بهره‌برداری، بخشی از فرض‌های اولیه دیگر برقرار نیست.
در ایران، وقتی برای یک استان طرح جامع آب‌رسانی روی کاغذ طراحی می‌شود، جمعیت و نیاز آب برای افق ۲۵ تا ۳۰ساله برآورد و منابع تامین و ظرفیت تاسیسات تعیین می‌شود. تا رسیدن به سال افق طرح، از یکسو منابع آب دستخوش تغییرات قابل‌توجه می‌شوند و از سوی دیگر، تغییر الگوی مهاجرت و استقرار صنایع، محل و میزان مصرف را تغییر می‌دهد. در سال‌های اخیر، طرح‌هایی همچون نهضت ملی مسکن نیز نیازهایی ایجاد کرده‌اند که شاید هنگام تهیه طرح جامع، محل و ابعاد آنها روشن نبوده است. حتی اگر برآورد جمعیت استان درست بماند، توزیع آن میان شهرها و روستاها می‌تواند کاملا متفاوت شود.
در بخش تامین، ممکن است فرض شده باشد که چاه‌های یک دشت تا پایان افق طرح، حجم معینی آب در اختیار می‌گذارند؛ اما افت سفره زیرزمینی، همان چاه‌ها را پیش از تکمیل تاسیسات از مدار خارج کند. در چنین وضعیتی، طرح‌های اضطراری انتقال آب جای برنامه اولیه را می‌گیرند. خشکسالی‌های پی‌درپی، افزایش دما و تغییرات اقلیمی، همراه با برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی، احتمال وقوع چنین وضعیتی را افزایش هم می‌دهند. منابع سطحی نیز از خشکسالی مصون نیستند و تغییر محل برداشت، بررسی دوباره پایداری منبع و هزینه انتقال و تصفیه را ضروری می‌کند. محدودیت بودجه طرح‌های عمرانی، فاصله دیگری میان برنامه و اجرا ایجاد می‌کند. بر اساس ارقام قوانین بودجه در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، اعتبارات عمرانی مصوب از ۳۷۵هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۲ به ۴۰۰هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۳ رسید؛ اما سهم آن از مصارف عمومی دولت از حدود ۱۸درصد به ۱۵.۶درصد کاهش یافت. در واقع، با وجود افزایش ریالی اعتبار، سهم کمتری از بودجه به توسعه زیرساخت‌ها اختصاص پیدا کرد.
مقایسه دلاری، وجه دیگری از این محدودیت را نشان می‌دهد. با تبدیل اعتبارات مصوب به نرخ دلار بازار آزاد در ۲۸اسفند هر سال، معادل دلاری آنها برای سال‌های ۱۴۰۲، ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، به ترتیب حدود ۶.۲، ۴.۱ و ۳.۸میلیارد دلار می‌شود؛ یعنی حدود ۳۴درصد کاهش در ۱۴۰۳ و ۸درصد کاهش دیگر در ۱۴۰۴. حتی افزایش اعتبار ریالی به ۶۰۰ هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۴، افت ارزش پول را جبران نکرده است. این مقایسه، ارزش ارزی سقف‌های مصوب را نشان می‌دهد؛ میزان کار قابل اجرا به قیمت‌های زمان خرید و پرداخت واقعی اعتبار نیز بستگی دارد. برای پروژه‌ای که بخشی از تجهیزات آن وارداتی است یا قیمت تجهیزات داخلی‌اش از نرخ ارز اثر می‌گیرد، افزایش نرخ دلار هزینه اجرا را بالا می‌برد. رشد هزینه مصالح و دستمزد و تاخیر در پرداخت‌ها نیز فاصله میان اعتبار و هزینه تکمیل را بیشتر می‌کند. در مدتی که بهره‌برداری عقب می‌افتد، جمعیت، مصرف و وضعیت منابع آب باز هم تغییر می‌کند و ممکن است طرحی که با دشواری تامین مالی شده، هنگام تکمیل به اصلاحات تازه‌ای نیاز داشته باشد.
خبر شهریور امسال از همدان، نمونه‌ای از دشواری تامین مالی همزمان با توسعه مسکن است. مدیرعامل آبفای استان اعلام کرد برای ۲۴پروژه زیرساخت نهضت ملی مسکن، حدود ۸۰۰میلیارد تومان قرارداد منعقدشده، درحالی‌که از محل اعتبارات سال۱۴۰۴ صندوق ملی مسکن و وزارت نیرو، حدود ۸۷میلیارد تومان دریافت شده است. او بر تامین اعتبار برای ادامه کار پیمانکاران تاکید داشت. پیشرفت ساختمان‌ها، تعهد آب‌رسانی ایجاد می‌کند و خانوارها در موعد تحویل مسکن به آب نیاز دارند؛ تعهدی که تحقق آن به هماهنگی برنامه ساخت مسکن و تامین مالی زیرساخت وابسته است. جنگ و تهدید زیرساخت‌ها در ماه‌های اخیر نیز ضرورت تاب‌آوری را برجسته‌تر کرده است. قطع برق یا آسیب به تاسیسات می‌تواند آب‌رسانی را حتی در منطقه‌ای که کمبود منبع ندارد، مختل کند. از این‌رو، امکانات لازم برای ادامه خدمت هنگام اختلال باید در طراحی و بودجه طرح جای مشخصی داشته باشد. اتصال شبکه‌های مجاور، ذخیره آب و برق پشتیبان، متناسب با شرایط هر منطقه، می‌تواند بخشی از این آمادگی باشد. هزینه این امکانات باید در کنار خسارت قطع آب به خانوارها، بیمارستان‌ها و فعالیت‌های اقتصادی سنجیده شود.
پژوهشی که جایزه نقره انجمن بین‌المللی آب را دریافت کرده، به انتخاب مسیر توسعه در شرایط متغیر می‌پردازد. در این پژوهش، از هوش مصنوعی برای مقایسه تصمیم‌های سرمایه‌گذاری در آینده‌های متفاوت استفاده شده است. مسیر توسعه با اطلاعات تازه بازبینی می‌شود و امکان تغییر زمان و ترتیب ساخت تاسیسات از ابتدا در نظر گرفته می‌شود. کاربرد این فکر در ایران می‌تواند با پیش‌بینی چند مسیر اجرایی آغاز شود؛ اگر جمعیت سریع‌تر رشد کرد، آبدهی منبع کاهش یافت یا اعتبار دیرتر رسید، چه تغییری در برنامه لازم است و این تغییر چه هزینه‌ای دارد؟ برای نمونه، در ساخت یک تصفیه‌خانه می‌توان زمین و امکان توسعه بعدی را از ابتدا پیش‌بینی کرد و ظرفیت را متناسب با افزایش نیاز بالا برد. درباره خط انتقال، ممکن است هزینه احداث دوباره مسیر چنان زیاد باشد که اجرای ظرفیت بیشتر از ابتدا توجیه پیدا کند. هر انتخاب باید با توجه به محدودیت سرمایه، احتمال تغییر نیاز و هزینه توسعه بعدی سنجیده شود. مهندسی دوباره طرح‌ها بر اساس شرایط، شامل همین تصمیم‌هاست و به اطلاعات تازه درباره منابع، مصرف و هزینه اجرا نیاز دارد.
زمان بازنگری نیز تعیین‌کننده است. وقتی خانوارها با قطعی آب روبه‌رو شده‌اند، فرصت کافی برای طراحی و ساخت راه‌حل تازه باقی نمی‌ماند. کاهش آبدهی چاه‌ها، سرعت ساخت مسکن و روند ورود جمعیت باید پیش از بروز کمبود بررسی شود. اگر آماده‌سازی منبع جایگزین چند سال زمان می‌برد، تصمیم درباره آن نیز باید چند سال زودتر گرفته شود. در تخصیص اعتبار هم اولویت باید با بخش‌هایی باشد که تکمیل آنها به ارتقا زیرساخت‌ها کمک می‌کند. پراکندن بودجه میان چندین کارگاه، بدون فراهم شدن اجزای لازم برای بهره‌برداری، می‌تواند سرمایه محدود را سال‌ها معطل نگه دارد. پویا شدن طرح‌ها به امکان تجدیدنظر در مدیریت دولتی نیز وابسته است. اصلاح یک طرح مصوب، تغییر قراردادها، اعتبارات و تعهدات را در پی دارد و مدیر باید درباره تصمیم قبلی و هزینه‌های انجام‌شده پاسخ دهد. همین دشواری می‌تواند موجب شود ضرورت بازنگری مسکوت بماند و اجرای برنامه قبلی ادامه پیدا کند. تا زمانی که اصلاح به‌موقع برای مدیر پرهزینه‌تر از ادامه روال موجود باشد، انگیزه کافی برای اعلام تغییر شرایط شکل نمی‌گیرد. نهادهای نظارتی باید اصلاح مستند یک طرح را بپذیرند و درباره ادامه هزینه‌کرد بر پایه فرض‌هایی که دیگر برقرار نیستند نیز توضیح بخواهند.
در چنین چارچوبی، متولیان ساخت مسکن باید برنامه استقرار جمعیت را به‌موقع در اختیار شرکت‌های آب قرار دهند و نهادهای تامین‌کننده اعتبار نیز برنامه پرداخت‌ها را با زمان تحویل زیرساخت هماهنگ کنند. وظیفه مشاور باید بررسی دوره‌ای اطلاعات و پیشنهاد اصلاحات لازم را دربرگیرد تا مطالعه با تحویل گزارش پایان نیابد. در منطقه‌ای که امکان تامین آب بیشتر وجود ندارد، خود برنامه توسعه سکونتگاه نیز باید پیش از واگذاری زمین و ایجاد تعهد برای خانوارها بازبینی شود. افق بلندمدت برای زیرساخت‌های آب ضروری است؛ اما اعتبار برنامه به امکان اصلاح آن با تغییر شرایط وابسته است. بازنگری طرح‌های موجود می‌تواند از همین امروز با بررسی وضعیت منابع، جمعیت، هزینه تکمیل و آمادگی در برابر اختلال آغاز شود. عقب انداختن این بررسی، هزینه‌ای را که امروز صرف اصلاح برنامه می‌شود، به هزینه اجرای اضطراری و تحمل کمبود در سال‌های بعد تبدیل می‌کند.
* رئیس کمیته تخصصی سدهای پسماند ایران
